Đột Quỵ – Nguyên Nhân, Dấu Hiệu, Cách Chữa Trị Và Phòng Ngừa Tốt Nhất 2025

Theo thống kê từ Bộ Y tế, mỗi năm có khoảng 200.000 người Việt Nam bị đột quỵ. Đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn tật nghiêm trọng. Đáng chú ý, đột quỵ không còn là căn bệnh của riêng người lớn tuổi mà đang ngày càng trẻ hóa, ảnh hưởng đến cả người trong độ tuổi lao động.

Vậy đột quỵ là gì? Nguyên nhân do đâu? Làm sao để nhận biết và xử trí kịp thời? Hãy cùng Kimcare tìm hiểu đầy đủ trong bài viết dưới đây.

Đột quỵ là gì?

Đột quỵ (còn gọi là tai biến mạch máu não) là tình trạng xảy ra khi nguồn cung cấp máu lên não bị gián đoạn hoặc giảm đáng kể, khiến não không được cung cấp đủ oxy và dưỡng chất. Chỉ trong vòng vài phút, các tế bào não bắt đầu chết đi, gây tổn thương não nghiêm trọng, thậm chí tử vong.

Các cơ chế gây ra đột quỵ:

• Tắc mạch (đột quỵ do thiếu máu cục bộ): Chiếm khoảng 85% các trường hợp, xảy ra khi một cục máu đông làm nghẽn động mạch não.

• Vỡ mạch máu (đột quỵ do xuất huyết): Khi mạch máu bị vỡ, máu tràn vào mô não gây tổn thương.

• Thiếu máu não thoáng qua (TIA): Còn gọi là “mini-stroke”, là cơn thiếu máu tạm thời nhưng cảnh báo nguy cơ đột quỵ thực sự sắp xảy ra.

Đột quỵ ảnh hưởng đến cơ thể như thế nào?

Hậu quả của đột quỵ phụ thuộc vào vị trí và mức độ tổn thương của não. Nhiều người sống sót sau đột quỵ phải đối mặt với di chứng nặng nề ảnh hưởng lâu dài đến chất lượng cuộc sống.

Các di chứng thường gặp sau đột quỵ:

• Liệt nửa người, yếu cơ hoặc mất cảm giác.

• Rối loạn ngôn ngữ, khó khăn trong giao tiếp.

• Rối loạn nhận thức, trí nhớ, khả năng tư duy.

• Trầm cảm, thay đổi cảm xúc do tổn thương não.

• Mất khả năng tự chăm sóc bản thân, lệ thuộc vào người khác.

Đột quỵ là nguyên nhân hàng đầu gây tàn phế ở người trưởng thành. Điều trị và phục hồi chức năng sau đột quỵ cần thời gian dài và chi phí lớn.

Dấu hiệu nhận biết đột quỵ sớm

Đột quỵ đến rất đột ngột, không có dấu hiệu báo trước rõ ràng. Vì vậy, việc nhận biết các dấu hiệu sớm có thể cứu sống người bệnh và giảm thiểu di chứng.

Ghi nhớ nguyên tắc “BE FAST” để phát hiện sớm đột quỵ:

• B – Balance (Thăng bằng): Đột ngột mất thăng bằng, chóng mặt, không đi vững.

• E – Eyes (Mắt): Thị lực giảm, nhìn mờ hoặc mất thị lực một bên.

• F – Face (Mặt): Méo miệng, liệt nửa mặt.

• A – Arms (Tay): Yếu hoặc tê tay, không thể nâng đều hai tay.

• S – Speech (Nói): Nói ngọng, không rõ lời, khó diễn đạt.

• T – Time (Thời gian): Thời gian là yếu tố sống còn. Cần gọi cấp cứu ngay lập tức khi có bất kỳ dấu hiệu nào kể trên.

Chỉ có khoảng 3 giờ vàng đầu tiên kể từ khi khởi phát để can thiệp điều trị hiệu quả. Việc trì hoãn có thể khiến tổn thương não không thể hồi phục.

Có những loại đột quỵ nào?

Đột quỵ có thể xảy ra dưới nhiều hình thức khác nhau, mỗi loại lại có nguyên nhân, triệu chứng và hướng điều trị riêng biệt. Việc phân biệt rõ các loại đột quỵ không chỉ giúp chẩn đoán chính xác mà còn hỗ trợ quá trình điều trị hiệu quả hơn. Dưới đây là ba dạng đột quỵ phổ biến nhất hiện nay:

• Đột quỵ do thiếu máu cục bộ: Đây là loại đột quỵ phổ biến nhất, chiếm khoảng 85% tổng số ca. Nguyên nhân là do các cục máu đông hoặc mảng xơ vữa làm tắc nghẽn động mạch, ngăn cản máu lưu thông đến não. Khi não không được cung cấp đủ oxy, các tế bào não bắt đầu tổn thương và chết nhanh chóng.

• Đột quỵ do xuất huyết: Xảy ra khi mạch máu não bị vỡ, máu tràn vào nhu mô não gây tổn thương nghiêm trọng. Nguyên nhân thường là do huyết áp cao, vỡ túi phình động mạch hoặc dị dạng mạch máu bẩm sinh. Đây là dạng đột quỵ có tỷ lệ tử vong cao và cần cấp cứu ngay lập tức.

• Thiếu máu não thoáng qua (TIA): Thường gọi là “đột quỵ nhẹ” hoặc “cơn cảnh báo đột quỵ”. Tình trạng này xảy ra khi lưu lượng máu đến một phần não bị gián đoạn tạm thời, thường chỉ kéo dài vài phút đến vài giờ và tự hồi phục. Tuy nhiên, TIA là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ xảy ra đột quỵ thật sự trong tương lai gần.

Cách điều trị đột quỵ hiệu quả

Việc điều trị đột quỵ cần được thực hiện càng sớm càng tốt để hạn chế tối đa tổn thương não, giảm nguy cơ tử vong và nâng cao khả năng hồi phục chức năng cho người bệnh. Mỗi phút trôi qua, hàng triệu tế bào não có thể bị tổn thương nếu không được cung cấp đủ oxy. Do đó, điều trị kịp thời trong “thời gian vàng” là yếu tố then chốt quyết định hiệu quả cứu sống và hồi phục.

Thời gian vàng trong điều trị đột quỵ

Khoảng thời gian đầu sau khi khởi phát đột quỵ – đặc biệt là trong vòng vài giờ đầu – được gọi là “thời gian vàng”. Đây là giai đoạn mà các phương pháp điều trị đặc hiệu phát huy hiệu quả cao nhất. Thời gian càng trôi qua, hiệu quả điều trị càng giảm và nguy cơ di chứng càng cao.

• 0–3 giờ đầu: Đây là khoảng thời gian tối ưu để sử dụng thuốc tiêu huyết khối (tPA) – phương pháp điều trị đặc hiệu trong đột quỵ do thiếu máu cục bộ. Nếu được dùng đúng lúc, thuốc có thể giúp làm tan cục máu đông, khôi phục lưu thông máu lên não và hạn chế tổn thương não nghiêm trọng.

• 3–6 giờ: Trong giai đoạn này, bệnh nhân vẫn có thể được can thiệp bằng phương pháp lấy huyết khối cơ học qua đường nội mạch. Kỹ thuật này sử dụng thiết bị đặc biệt để loại bỏ trực tiếp cục máu đông khỏi mạch máu bị tắc.

• Sau 6 giờ: Mặc dù hiệu quả điều trị đặc hiệu giảm, bệnh nhân vẫn cần được điều trị hỗ trợ tích cực, bao gồm kiểm soát biến chứng, chăm sóc nội khoa toàn diện và phục hồi chức năng. Không nên bỏ qua giai đoạn này vì khả năng phục hồi vẫn có thể được cải thiện nếu được can thiệp đúng cách.

Phác đồ điều trị theo loại đột quỵ

Việc lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào loại đột quỵ mà bệnh nhân mắc phải. Hai loại đột quỵ chính là đột quỵ do thiếu máu cục bộ và đột quỵ do xuất huyết não – mỗi loại có hướng xử trí khác nhau.

Với đột quỵ do thiếu máu cục bộ

Đây là loại đột quỵ phổ biến nhất, chiếm khoảng 80–85% các ca. Phác đồ điều trị tập trung vào việc tái thông mạch máu bị tắc nghẽn càng sớm càng tốt:

• Thuốc tiêu sợi huyết tPA (Alteplase): Được tiêm tĩnh mạch để làm tan cục máu đông, giúp phục hồi lưu thông máu lên não.

• Lấy huyết khối nội mạch: Thực hiện tại các trung tâm đột quỵ lớn bằng cách sử dụng thiết bị đưa vào động mạch để kéo hoặc hút cục máu đông ra ngoài.

• Thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu: Dùng để ngăn ngừa sự hình thành thêm các cục máu đông khác sau khi cục tắc ban đầu đã được xử lý.

Với đột quỵ do xuất huyết não

Loại đột quỵ này nguy hiểm hơn và cần kiểm soát chặt chẽ để ngăn chặn máu tiếp tục tràn vào nhu mô não:

• Kiểm soát huyết áp nghiêm ngặt: Sử dụng thuốc để hạ huyết áp nhằm giảm áp lực lên mạch máu não.

• Ngừng các thuốc chống đông nếu đang sử dụng: Giúp hạn chế chảy máu thêm.

• Phẫu thuật (nếu cần thiết): Bác sĩ có thể chỉ định phẫu thuật để dẫn lưu máu tụ, giảm áp lực nội sọ hoặc thắt động mạch bị vỡ (trong trường hợp túi phình hoặc dị dạng mạch máu).

Hỗ trợ và phục hồi sau đột quỵ

Sau khi vượt qua giai đoạn cấp tính, người bệnh cần được chăm sóc phục hồi toàn diện để tái lập chức năng vận động, nhận thức và phòng ngừa tái phát. Đây là một phần không thể thiếu trong phác đồ điều trị lâu dài:

• Điều trị phòng ngừa tái phát: Kiểm soát các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu; sử dụng thuốc chống đông, thuốc điều hòa huyết áp và lipid máu đúng chỉ định.

• Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng: Tập vận động, luyện nói, luyện thở, trị liệu tâm lý… giúp người bệnh từng bước lấy lại khả năng sinh hoạt.

• Chăm sóc dinh dưỡng và tinh thần: Duy trì chế độ ăn hợp lý, hỗ trợ tâm lý, giảm căng thẳng và tạo môi trường sống tích cực là yếu tố quan trọng trong hành trình hồi phục sau đột quỵ.

Tại Kimcare, các dịch vụ chăm sóc tại nhà bao gồm chăm sóc viên, điều dưỡng viên và bác sĩ gia đình có thể hỗ trợ bệnh nhân sau đột quỵ trong quá trình theo dõi sức khỏe, phục hồi chức năng và chăm sóc toàn diện. Những dịch vụ này giúp đảm bảo người bệnh được hỗ trợ kịp thời trong sinh hoạt hằng ngày, luyện tập vận động, kiểm soát chế độ ăn uống, tâm lý và phòng ngừa biến chứng tại chính nơi cư trú.

Biện pháp phòng ngừa đột quỵ hiệu quả

Phòng ngừa đột quỵ không chỉ giúp giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh mà còn góp phần nâng cao chất lượng sống, duy trì khả năng lao động và kéo dài tuổi thọ. Đột quỵ là căn bệnh có thể phòng ngừa được trong phần lớn trường hợp nếu người bệnh thay đổi lối sống và kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ. Dưới đây là những biện pháp quan trọng đã được y học chứng minh là hiệu quả trong việc phòng tránh đột quỵ.

Thay đổi lối sống tích cực

Một lối sống lành mạnh là nền tảng quan trọng giúp bảo vệ mạch máu não và toàn bộ hệ tim mạch. Việc duy trì những thói quen tích cực không chỉ phòng ngừa đột quỵ mà còn giúp kiểm soát tốt nhiều bệnh mạn tính khác.

• Không hút thuốc lá: Hút thuốc làm tổn thương thành mạch máu, tăng nguy cơ hình thành cục máu đông và gây xơ vữa động mạch – nguyên nhân chính dẫn đến đột quỵ.

• Hạn chế rượu bia, chất kích thích: Uống nhiều rượu làm tăng huyết áp và rối loạn nhịp tim, trong khi các chất kích thích như ma túy có thể gây co thắt mạch máu não.

• Duy trì cân nặng hợp lý: Béo phì làm gia tăng gánh nặng lên tim và mạch máu, làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, đái tháo đường – các yếu tố nguy cơ chính của đột quỵ.

• Tập thể dục đều đặn: Hoạt động thể chất ít nhất 30 phút mỗi ngày, 5 ngày/tuần giúp cải thiện tuần hoàn, kiểm soát cân nặng, huyết áp và đường huyết.

• Chế độ ăn uống lành mạnh: Ăn ít muối, giảm thực phẩm giàu chất béo bão hòa và cholesterol xấu; tăng cường rau xanh, trái cây, cá và các loại hạt nguyên cám để bảo vệ mạch máu não và tim.

Kiểm soát bệnh nền hiệu quả

Nhiều trường hợp đột quỵ xảy ra ở người mắc các bệnh mạn tính không được kiểm soát tốt. Do đó, việc điều trị và theo dõi định kỳ các bệnh nền có vai trò quyết định trong phòng ngừa đột quỵ.

• Tăng huyết áp: Là nguyên nhân hàng đầu gây đột quỵ. Cần kiểm tra huyết áp thường xuyên và sử dụng thuốc theo chỉ định của bác sĩ.

• Đái tháo đường (tiểu đường): Tăng đường huyết kéo dài làm tổn thương hệ mạch máu nhỏ và lớn, góp phần thúc đẩy hình thành cục máu đông.

• Rối loạn mỡ máu: Tăng cholesterol xấu (LDL) thúc đẩy xơ vữa mạch máu. Việc dùng thuốc statin khi cần thiết sẽ giúp kiểm soát hiệu quả tình trạng này.

• Rung nhĩ và bệnh tim mạch: Những rối loạn này làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông trong tim, có thể di chuyển lên não và gây đột quỵ. Chẩn đoán sớm và điều trị đúng là rất quan trọng.

Thăm khám sức khỏe định kỳ

Chủ động kiểm tra sức khỏe giúp phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ tiềm ẩn và ngăn chặn đột quỵ trước khi xảy ra.

• Tầm soát định kỳ: Kiểm tra huyết áp, đường huyết, mỡ máu, chức năng tim mạch… ít nhất mỗi 6–12 tháng/lần, đặc biệt ở người trên 40 tuổi hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh.

• Phát hiện dấu hiệu bất thường: Nhức đầu kéo dài, chóng mặt, mệt mỏi bất thường, tim đập không đều… cần được đánh giá bởi bác sĩ để loại trừ nguy cơ đột quỵ sớm.

• Nhận tư vấn từ chuyên gia: Các bác sĩ chuyên khoa tim mạch hoặc thần kinh sẽ đưa ra hướng dẫn cụ thể để điều chỉnh lối sống và điều trị kịp thời nhằm phòng ngừa đột quỵ.

Vai trò của dịch vụ y tế tại nhà trong điều trị và phòng ngừa đột quỵ

Với những bệnh nhân đã từng bị đột quỵ hoặc có nguy cơ cao, việc chăm sóc tại nhà đúng cách có vai trò vô cùng quan trọng trong quá trình phục hồi và phòng ngừa tái phát. Dịch vụ y tế tại nhà không chỉ giúp giảm gánh nặng cho bệnh viện mà còn mang đến sự thuận tiện, an toàn và cá nhân hóa trong chăm sóc.

Dịch vụ y tế tại nhà mang lại lợi ích thiết thực:

• Theo dõi chỉ số sức khỏe định kỳ: Như huyết áp, đường huyết, nồng độ mỡ máu… giúp kiểm soát các yếu tố nguy cơ đột quỵ ngay tại nhà, tránh tình trạng biến chứng âm thầm.

• Hỗ trợ phục hồi chức năng: Các chuyên viên vật lý trị liệu sẽ hướng dẫn bài tập phù hợp, cải thiện khả năng vận động, giảm tê liệt và giúp bệnh nhân lấy lại khả năng sinh hoạt độc lập.

• Chăm sóc dinh dưỡng và tâm lý: Người chăm sóc hướng dẫn chế độ ăn phù hợp, giúp bệnh nhân giữ tinh thần tích cực, vượt qua stress sau đột quỵ – yếu tố thường bị bỏ quên nhưng rất quan trọng.

• Dự phòng biến chứng: Như loét tì đè, viêm phổi do nằm lâu, nhiễm trùng tiết niệu… sẽ được ngăn ngừa hiệu quả nhờ chăm sóc sát sao, đúng cách từ nhân viên y tế có chuyên môn.

👉 Kimcare là đơn vị tiên phong trong cung cấp dịch vụ chuyên viên chăm sóc và phục hồi sau đột quỵ tại nhà, với đội ngũ điều dưỡng, bác sĩ và chăm sóc viên giàu kinh nghiệm, tận tâm.
Liên hệ ngay Hotline: 0886502602 để được tư vấn miễn phí và hỗ trợ chăm sóc chuyên sâu, giúp người thân của bạn phục hồi toàn diện sau đột quỵ.